„Pokazuję dziecku, jak klaskać, ale ono nie chce powtórzyć”. „Próbujemy naśladować odgłosy zwierząt, a syn tylko się przygląda”. „Czy powinnam ćwiczyć z trzylatkiem naśladowanie każdego dnia?”. Takie pytania często słyszę od rodziców, szczególnie tych, których dzieci mają trudności z komunikacją lub są w spektrum autyzmu. Tymczasem rozwijanie naśladowania nie musi przypominać zajęć terapeutycznych. Możemy wspierać tę umiejętność podczas zwyczajnej, codziennej zabawy.
W poprzednim artykule wyjaśniałam, dlaczego naśladowanie odgrywa ważną rolę w rozwoju komunikacji, zabawy i relacji społecznych. Dzisiaj chcę pokazać pięć prostych aktywności, które można wykorzystać w domu, bez specjalistycznych pomocy i bez wywierania presji na dziecko.
Dlaczego naśladowanie jest ważne dla trzylatka?
Naśladowanie pozwala dziecku uczyć się poprzez obserwowanie działań innych osób. Dzięki niemu poznaje nowe gesty, ruchy, sposoby używania przedmiotów i zachowania społeczne. Trzylatek może naśladować rodzica podczas zabawy w gotowanie, powtarzać ruchy do piosenki albo próbować odtwarzać odgłosy zwierząt.
U dzieci w spektrum autyzmu rozwój tej umiejętności bywa mniej spontaniczny. Niektóre dzieci potrzebują więcej czasu, prostszych przykładów lub większego wsparcia dorosłego. Dlatego zamiast wielokrotnie wydawać polecenie „zrób tak jak ja”, warto stworzyć sytuację, w której dziecko samo zainteresuje się naszym działaniem.
1. „Rób jak ja”, czyli zabawa w naśladowanie ruchów
To jedna z najprostszych aktywności, od których możemy zacząć. Usiądź naprzeciwko dziecka albo obok niego i wykonaj łatwy, wyraźny ruch. Możesz klasnąć w dłonie, tupnąć nogą, pomachać ręką lub unieść obie ręce do góry. Następnie zatrzymaj się na chwilę i obserwuj reakcję dziecka. Nie musisz od razu mówić: „Teraz ty!”. Daj mu możliwość samodzielnego zainteresowania się zabawą. Jeżeli dziecko powtórzy ruch, możesz odpowiedzieć uśmiechem i ponownie go wykonać. Jeśli nie reaguje, spróbuj prostszego gestu albo zacznij od naśladowania jego własnych ruchów. Najważniejsza jest wspólna aktywność, a nie liczba poprawnie wykonanych gestów.
2. Zabawy dźwiękonaśladowcze – „brum”, „bam”, „miau”
Naśladowanie nie dotyczy wyłącznie ruchów. Możemy również zachęcać dziecko do eksperymentowania z dźwiękami. Wykorzystaj zabawki, które już ma w domu. Prowadząc samochodzik po podłodze, powiedz „brum, brum”. Kiedy wieża z klocków się przewróci, zawołaj „bam!”. Podczas zabawy figurkami zwierząt możesz naśladować miauczenie kota lub szczekanie psa. Po wypowiedzeniu dźwięku zrób krótką pauzę. Dziecko może spróbować go powtórzyć, uśmiechnąć się, spojrzeć na zabawkę albo wykonać inny gest. Każda z tych reakcji może być okazją do podtrzymania wspólnej zabawy. Nie wymagaj jednak powtarzania dźwięków na polecenie. Dla części dzieci będzie to trudniejsze, niż naśladowanie ruchów.
3. Bańki mydlane – zabawa, która zachęca do obserwowania
Bańki mydlane są świetnym przykładem aktywności, która może naturalnie przyciągać uwagę dziecka. Usiądź w wygodnym miejscu i zacznij puszczać bańki. Obserwuj, czy dziecko śledzi je wzrokiem, próbuje łapać albo samo chce spróbować dmuchania. Możesz pokazać mu, jak delikatnie wydmuchiwać powietrze, a następnie zaproponować wspólną próbę, jeśli jest to dla niego bezpieczne i odpowiednie do jego możliwości. Nie każde dziecko od razu potrafi dmuchać. Niektóre będą potrzebowały więcej czasu, inne mogą w ogóle nie być zainteresowane taką aktywnością. Wtedy warto wykorzystać samą zabawę do budowania kontaktu, wspólnej uwagi i naprzemienności. Pamiętaj również o bezpieczeństwie. Płyn do baniek nie powinien trafiać do ust, ani oczu dziecka.
4. Zabawa przed lustrem – miny, gesty i dźwięki
Lustro może być ciekawym narzędziem wspierającym obserwowanie ruchów własnego ciała. Stań razem z dzieckiem przed dużym, bezpiecznym lustrem. Zrób zabawną minę, szeroko otwórz usta, uśmiechnij się albo wypowiedz przeciągłe „ooo”. Możesz również pokazać prosty gest, na przykład pomachanie ręką. Dziecko widzi wtedy zarówno Twoje zachowanie, jak i własną reakcję. Nie oczekuj jednak, że będzie naśladowało wszystkie ruchy. Dla części dzieci obserwowanie twarzy może być mniej interesujące lub trudniejsze, niż zabawy przedmiotami. Jeśli dziecko odwraca wzrok albo chce odejść, uszanuj to.
5. Turlanie piłki – naśladowanie i naprzemienność
Do tej zabawy wystarczy miękka piłka i odrobina wolnego miejsca. Usiądź naprzeciwko dziecka i powoli poturlaj piłkę w jego kierunku. Poczekaj na reakcję. Dziecko może odesłać piłkę, dotknąć jej, zatrzymać ją ręką albo po prostu obserwować jej ruch. Jeśli jest zainteresowane, pokaż, jak można potoczyć piłkę z powrotem. Z czasem zabawa może przekształcić się w prostą wymianę: raz ja, raz ty. To okazja nie tylko do naśladowania, ale również do ćwiczenia wspólnej uwagi, koordynacji ruchowej i naprzemienności w kontakcie z drugą osobą.
Co zrobić, jeśli dziecko nie chce naśladować?
Przede wszystkim nie zamieniaj zabawy w sprawdzian. Jeżeli dziecko nie powtarza gestów lub dźwięków, nie oznacza to automatycznie, że nie potrafi się ich nauczyć. Być może proponowana aktywność jest zbyt trudna, mało interesująca albo dziecko potrzebuje więcej czasu na obserwowanie. Warto wtedy zmniejszyć liczbę bodźców, uprościć zabawę lub wykorzystać ulubione przedmioty dziecka.
Czasami pomocne jest również odwrócenie ról. Zamiast oczekiwać, że dziecko będzie naśladowało dorosłego, zacznijmy naśladować jego działania. Takie podejście może zwiększać zainteresowanie wspólną aktywnością i budować poczucie wzajemności.
Czy trudności z naśladowaniem mogą oznaczać autyzm?
Trudności z naśladowaniem mogą występować u części dzieci w spektrum autyzmu, ale same w sobie nie są wystarczające do postawienia diagnozy. Podczas oceny rozwoju dziecka analizujemy znacznie więcej obszarów, między innymi komunikację, wzajemność społeczną, zabawę i wzorce zachowania.
Jeśli trzylatek ma wyraźne trudności z naśladowaniem, a dodatkowo obserwujesz opóźnienie rozwoju komunikacji lub inne niepokojące sygnały, warto skonsultować się ze specjalistą.
Jutrzenka o autyzmie: naśladowanie rozwija się podczas wspólnego działania
Rodzice często pytają mnie, ile czasu dziennie powinni poświęcać na ćwiczenie naśladowania. Nie ma jednej liczby minut odpowiedniej dla wszystkich dzieci. Znacznie ważniejsza jest jakość wspólnej aktywności i dopasowanie jej do zainteresowań oraz możliwości dziecka.
Możemy naśladować ruchy podczas ubierania, dźwięki podczas zabawy samochodami czy gesty w trakcie śpiewania piosenki. Nie musisz organizować dziecku kolejnej godziny ćwiczeń. Wykorzystuj okazje, które pojawiają się naturalnie każdego dnia. Obserwuj reakcje dziecka, podążaj za jego zainteresowaniami i doceniaj nawet niewielkie próby włączenia się we wspólną aktywność.
Pamiętaj, że rozwój naśladowania zaczyna się od zainteresowania drugim człowiekiem i możliwości wspólnego działania. A najlepsze warunki do tego bardzo często tworzymy podczas zwyczajnej zabawy.


