„Moje dziecko zna tylko kilka słów. Jak zachęcić je do nauki kolejnych?”. „Pokazuję mu obrazki i proszę, żeby powtarzało, ale nie chce mówić”. „Czy powinnam codziennie ćwiczyć z nim nowe słowa?”. Takie pytania często słyszę od rodziców, szczególnie tych, których dzieci mają trudności z rozwojem mowy. Tymczasem nauka słów nie musi polegać na powtarzaniu ich na polecenie. Najlepiej zacząć od codziennych sytuacji, ulubionych przedmiotów i wspólnej zabawy.

W poprzednich artykułach opowiadałam o znaczeniu naśladowania i pokazywałam, jak rozwijać tę umiejętność podczas zabawy. Dzisiaj proponuję pięć prostych aktywności, które mogą pomóc dziecku poznawać nowe słowa i stopniowo poszerzać słownictwo.

Dlaczego dziecko łatwiej uczy się słów podczas zabawy?

Rozwój mowy jest ściśle związany z codziennymi doświadczeniami dziecka. Słowa nabierają znaczenia wtedy, kiedy dziecko może połączyć je z konkretnym przedmiotem, czynnością lub sytuacją. Jeżeli dziecko uwielbia samochody, słowa „auto”, „jedzie”, „stop” czy „brum” będą dla niego bardziej interesujące, niż przypadkowe nazwy przedmiotów przedstawionych na obrazkach.

Dlatego podczas wspierania rozwoju mowy warto wykorzystywać zainteresowania dziecka. Nie chodzi o to, aby nauczyć dziecko jak największej liczby słów w jak najkrótszym czasie. Ważniejsze jest, żeby zaczęło rozumieć ich znaczenie i mogło wykorzystywać je w komunikacji.

1. „Oświetl i nazwij” – zabawa z latarką

Do pierwszej zabawy potrzebujemy latarki oraz kilku przedmiotów, które dziecko zna i lubi. Może to być piłka, samochodzik, łyżka, kubek czy ulubiony miś. Umieść przedmioty w pokoju, a następnie skieruj światło latarki na jeden z nich. Powiedz wyraźnie: „Piłka”. Zatrzymaj się na chwilę i obserwuj reakcję dziecka. Jeśli spojrzy na przedmiot, dotknie go albo spróbuje powtórzyć słowo, możesz kontynuować zabawę. Następnie oświetl kolejny przedmiot i nazwij go. Nie trzeba za każdym razem prosić dziecka o powtórzenie. Ważne, aby miało okazję wielokrotnie usłyszeć słowo w połączeniu z konkretnym przedmiotem. Zabawę prowadź w bezpiecznych warunkach, bez świecenia latarką w oczy.

2. „Pokaż i nazwij” – uczymy się podczas codziennych czynności

Ta zabawa nie wymaga żadnych dodatkowych pomocy. Wystarczy wykorzystać sytuacje, które pojawiają się każdego dnia. Podczas przygotowywania posiłku możesz wskazać kubek i powiedzieć: „Kubek”. Kiedy dziecko zakłada buty, nazwij je. Podczas spaceru pokaż samochód, psa albo drzewo. Najważniejsze, aby słowo pojawiało się w naturalnym kontekście. Po nazwaniu przedmiotu możesz zrobić krótką pauzę, dając dziecku czas na reakcję. Nie każde dziecko od razu powtórzy usłyszane słowo. Czasami spojrzy w odpowiednim kierunku, wskaże przedmiot albo spróbuje go dotknąć. Takie reakcje mogą świadczyć o zainteresowaniu i rozwijającym się rozumieniu komunikatu.

3. „Pokaż na zdjęciu” – wykorzystaj rodzinne fotografie

Dzieci często chętnie oglądają zdjęcia przedstawiające bliskie osoby, ulubione zabawki czy znajome miejsca. Możemy wykorzystać album rodzinny albo fotografie zapisane w telefonie.

Pokaż dziecku zdjęcie i powiedz:

  • „To mama”.
  • „To tata”.
  • „Tu jest miś”.
  • „To nasz pies”.

Jeśli dziecko zna już część tych nazw, możesz zapytać: „Gdzie jest tata?” albo „Pokaż misia”. Warto zaczynać od zdjęć przedstawiających przedmioty i osoby dobrze znane dziecku. Dzięki temu łączymy słowa z jego rzeczywistymi doświadczeniami.

4. „Pokaż na obrazku” – książeczki bez odpytywania

Książeczki obrazkowe mogą być bardzo pomocne w rozwijaniu słownictwa, pod warunkiem że korzystamy z nich w sposób dostosowany do możliwości dziecka.

  • Wybierz książkę z prostymi, czytelnymi ilustracjami.
  • Pokaż obrazek kota i powiedz: „Kot”.
  • Możesz dodać odgłos: „Miau”.
  • Następnie przejdź do kolejnej ilustracji.
  • Jeżeli dziecko jest zainteresowane, spróbuj zapytać: „Gdzie jest kot?”.

Pamiętaj jednak, że wspólne oglądanie książki nie powinno zamieniać się w ciągłe sprawdzanie wiedzy dziecka. Nie musisz zadawać pytania przy każdej ilustracji. Czasami wystarczy nazwać to, na co dziecko samo zwróciło uwagę.

5. „Daj i pokaż” – słowa połączone z działaniem

W tej zabawie wykorzystujemy przedmioty, którymi dziecko lubi się bawić. Połóż przed nim piłkę, samochodzik i misia. Następnie powiedz: „Daj auto”. Jeśli dziecko rozumie komunikat, może podać odpowiedni przedmiot. Możesz również poprosić: „Pokaż piłkę”. Ważne, aby polecenia były krótkie i dostosowane do aktualnych możliwości dziecka. Jeśli nie reaguje, nie powtarzaj wielokrotnie tego samego żądania. Możesz samodzielnie wskazać przedmiot i ponownie go nazwać. Dzięki temu dziecko nadal ma możliwość uczenia się, nawet jeśli nie potrafi jeszcze wykonać polecenia.

Jak wybrać pierwsze 10 słów do nauki?

Warto zacząć od słów związanych z codziennym życiem i zainteresowaniami dziecka. Mogą to być nazwy ulubionych zabawek, członków rodziny, jedzenia czy czynności. Nie ograniczajmy się jednak wyłącznie do rzeczowników. Słowa takie jak „daj”, „jeszcze”, „stop”, „nie” czy „pomóż” mogą mieć dla dziecka szczególnie duże znaczenie, ponieważ pozwalają mu wpływać na otoczenie. Przykładowy zestaw dziesięciu słów może wyglądać następująco: mama, tata, auto, piłka, miś, daj, jeszcze, stop, nie, am.

To, oczywiście, tylko propozycja. Dla innego dziecka bardziej przydatne będą zupełnie inne słowa. 

Co zrobić, jeśli dziecko nie powtarza nowych słów?

Przede wszystkim nie wywieraj presji. Rozumienie słów i ich samodzielne wypowiadanie to różne umiejętności, które mogą rozwijać się w odmiennym tempie. Dziecko może rozumieć nazwę przedmiotu, ale nie potrafić jeszcze jej wypowiedzieć. 

Może również komunikować swoje potrzeby gestem, spojrzeniem lub za pomocą AAC, czyli komunikacji alternatywnej i wspomagającej. Takie sposoby porozumiewania się również mają znaczenie i powinny być wspierane.

Jeśli jednak rozwój mowy dziecka wyraźnie odbiega od oczekiwanego dla jego wieku albo obserwujesz inne trudności komunikacyjne, warto skonsultować się z logopedą lub neurologopedą oraz odpowiednio dobrać dalsze wsparcie.

Jutrzenka o autyzmie: nowe słowa powinny mieć znaczenie

Rodzice często pytają mnie, jak szybko dziecko powinno nauczyć się dziesięciu nowych słów. Nie ma jednej odpowiedzi. Tempo rozwoju mowy zależy od wielu czynników, w tym od indywidualnych możliwości dziecka, jego rozwoju językowego i sposobu komunikowania się.

Dlatego zamiast skupiać się na liczbie opanowanych słów, zachęcam do obserwowania, czy dziecko zaczyna rozumieć nowe komunikaty i wykorzystywać je w codziennych sytuacjach. Lepiej wielokrotnie usłyszeć kilka słów, które mają dla dziecka znaczenie, niż prezentować mu dziesiątki przypadkowych nazw. Wykorzystuj ulubione zabawki, codzienne czynności i wspólne zainteresowania. 

I nie zamieniaj każdej aktywności w ćwiczenie. Najważniejszym celem wspierania rozwoju mowy jest umożliwienie dziecku skutecznego komunikowania się z drugim człowiekiem. 

Małgorzata Jutrzenka

Jestem psychologiem, specjalistą spektrum autyzmu i ADHD, a także niezależnym certyfikowanym międzynarodowym trenerem ADOS-2. Od ponad 20 lat pracuję z dziećmi w spektrum autyzmu. Prowadzę Terapeutyczne Przedszkole MC PROGRAM, a także konsultacje psychologiczne dla dzieci i dorosłych. Organizuję kurs diagnozy autyzmu, a dokładniej mówiąc szkolenie ADOS-2, w tym również szkolenie online ADOS-2. Jeśli więc potrzebne jest ci szkolenie diagnozy autyzmu, skontaktuj się ze mną.