„Moje dziecko nie chce powtarzać po mnie gestów”. „Nie naśladuje dźwięków, chociaż próbujemy każdego dnia”. „Na terapii ciągle ćwiczą klaskanie i machanie ręką. Czy to naprawdę takie ważne?”. Rodzice często zastanawiają się, dlaczego terapeuci poświęcają tyle uwagi czynnościom, które na pierwszy rzut oka wydają się bardzo proste. Tymczasem naśladowanie odgrywa istotną rolę w rozwoju komunikacji, zabawy, relacji społecznych i codziennych umiejętności dziecka.

W swojej pracy często spotykam dzieci, dla których naśladowanie innych osób nie jest tak naturalne i spontaniczne, jak moglibyśmy oczekiwać. Nie oznacza to, że dziecko nie chce współpracować. Czasami potrzebuje po prostu innego sposobu uczenia się.

Czym właściwie jest naśladowanie?

Naśladowanie to umiejętność obserwowania zachowania drugiej osoby i odtwarzania go. Może dotyczyć ruchów całego ciała, gestów, mimiki, dźwięków, sposobu używania przedmiotów czy bardziej złożonych czynności. Małe dziecko widzi, jak dorosły klaszcze, i próbuje zrobić to samo. Obserwuje, jak ktoś miesza łyżką w kubku, a następnie powtarza ten ruch podczas zabawy.

Z czasem naśladowanie staje się jednym ze sposobów zdobywania nowych umiejętności. Dzieci uczą się przez obserwację, eksperymentowanie, własne doświadczenia i interakcje z innymi ludźmi. Naśladowanie jest ważną częścią tego procesu.

Dlaczego dzieci w spektrum autyzmu mogą mieć trudności z naśladowaniem?

Rozwój umiejętności naśladowania u dzieci w spektrum autyzmu może przebiegać inaczej. Niektóre dzieci spontanicznie powtarzają wiele zachowań dorosłych. Inne potrzebują więcej czasu, wsparcia lub odpowiednio dobranych aktywności. Trudności mogą dotyczyć między innymi kierowania uwagi na drugą osobę, planowania ruchu, koordynacji czy rozumienia sytuacji społecznej.

Ważne jest również to, czy dziecko jest zainteresowane proponowaną aktywnością i czy warunki pozwalają mu skupić uwagę. Dlatego brak naśladowania nie powinien być automatycznie interpretowany jako niechęć do współpracy.

Naśladowanie pomaga budować relację

Wyobraźmy sobie dziecko, które uderza dłonią w stół. Dorosły siada obok i powtarza ten sam ruch. Dziecko zauważa reakcję, ponownie uderza w stół, a dorosły odpowiada. Powstaje prosta wymiana, w której obie osoby zwracają uwagę na swoje działania. Takie sytuacje mogą być początkiem wspólnej zabawy i budowania wzajemności.

Co ciekawe, nie zawsze musimy zaczynać od oczekiwania, że dziecko będzie naśladowało nas. Czasami znacznie lepszym początkiem jest naśladowanie dziecka przez dorosłego. Dzięki temu pokazujemy mu, że jesteśmy zainteresowani jego aktywnością i chcemy w niej uczestniczyć.

Jaki związek ma naśladowanie z rozwojem mowy?

Rozwój komunikacji jest złożonym procesem, w którym znaczenie mają między innymi wspólna uwaga, rozumienie języka, interakcje społeczne oraz umiejętności naśladowania. Dziecko może początkowo powtarzać proste dźwięki, sylaby czy odgłosy zwierząt. Z czasem takie aktywności mogą wspierać rozwój bardziej złożonych umiejętności komunikacyjnych.

Nie oznacza to jednak, że każde dziecko musi najpierw nauczyć się naśladować wszystkie gesty, aby mogło rozwijać mowę. Rozwój poszczególnych umiejętności może przebiegać równolegle, a terapia powinna uwzględniać indywidualny profil dziecka.

Naśladowanie wspiera też rozwój zabawy

Zabawa jest jednym z najważniejszych obszarów rozwoju dziecka. To właśnie podczas zabawy dzieci uczą się wykorzystywać przedmioty, poznają ich funkcje i stopniowo rozwijają wyobraźnię.

Obserwując dorosłego, dziecko może nauczyć się, że klocki służą do budowania wieży, samochód można prowadzić po podłodze, a lalkę nakarmić zabawkową łyżeczką. W przypadku dzieci w spektrum autyzmu, takie umiejętności nie zawsze rozwijają się spontanicznie. Dlatego terapeuci często wykorzystują naśladowanie do poszerzania repertuaru zabaw i wspólnych aktywności.

Dlaczego terapia zaczyna się od prostych gestów?

Rodzic może być zaskoczony, kiedy podczas zajęć terapeutycznych widzi ćwiczenia polegające na klaskaniu, stukaniu w bębenek czy unoszeniu rąk. Warto jednak pamiętać, że terapeuta może w ten sposób pracować nad kilkoma umiejętnościami jednocześnie.

Dziecko ćwiczy kierowanie uwagi, obserwowanie działania drugiej osoby, koordynację ruchową i uczestniczenie we wspólnej aktywności. Stopniowo można wprowadzać bardziej złożone zadania. Ważne, aby poziom trudności był dostosowany do możliwości dziecka, a nauka odbywała się w atmosferze bezpieczeństwa i zainteresowania.

Czy każde dziecko powinno naśladować na polecenie?

Nie każde dziecko będzie reagowało na komunikat „zrób tak” w taki sam sposób. Część dzieci lepiej uczy się podczas swobodnej zabawy, inne potrzebują bardziej uporządkowanych ćwiczeń.

Nie należy również zakładać, że odmowa powtórzenia ruchu oznacza brak umiejętności. Dziecko może być zmęczone, przeciążone bodźcami albo po prostu niezainteresowane aktywnością.

Dlatego w terapii spektrum autyzmu ważne jest obserwowanie nie tylko efektu, ale również warunków, w których dziecko najlepiej się uczy.

Jak rodzic może wspierać naśladowanie w domu?

Nie trzeba organizować specjalnych zajęć ani kupować drogich pomocy terapeutycznych. Wystarczą codzienne sytuacje i proste zabawy.

Możemy wspólnie klaskać do piosenki, naśladować odgłosy zwierząt, wykonywać ruchy przed lustrem czy powtarzać proste czynności z zabawkami. Warto zaczynać od aktywności, które dziecko lubi, i stopniowo proponować nowe elementy.

Jeśli dziecko nie chce powtórzyć gestu, nie zmuszajmy go. Spróbujmy zmienić zabawę, uprościć zadanie albo sami naśladować jego działania. Najważniejsze, aby wspólna aktywność była okazją do kontaktu, a nie kolejnym obowiązkiem.

Jutrzenka o autyzmie: naśladowanie to nie tylko powtarzanie ruchów

Kiedy podczas terapii dziecko uczy się klaskać, machać ręką czy naśladować proste dźwięki, nie chodzi wyłącznie o opanowanie konkretnej czynności. Pracujemy nad umiejętnościami, które mogą wspierać rozwój komunikacji, zabawy, uczenia się i relacji z innymi ludźmi.

Nie każde dziecko będzie rozwijało je w tym samym tempie i nie każde będzie potrzebowało identycznego sposobu wsparcia. Dlatego zamiast skupiać się wyłącznie na tym, czy dziecko potrafi powtórzyć określony gest, warto zwrócić uwagę na coś znacznie ważniejszego.

Czy potrafimy stworzyć taką sytuację, w której dziecko chce uczestniczyć we wspólnej aktywności i odkrywać nowe możliwości? To od takich doświadczeń bardzo często zaczyna się rozwój kolejnych umiejętności. 

Małgorzata Jutrzenka

Jestem psychologiem, specjalistą spektrum autyzmu i ADHD, a także niezależnym certyfikowanym międzynarodowym trenerem ADOS-2. Od ponad 20 lat pracuję z dziećmi w spektrum autyzmu. Prowadzę Terapeutyczne Przedszkole MC PROGRAM, a także konsultacje psychologiczne dla dzieci i dorosłych. Organizuję kurs diagnozy autyzmu, a dokładniej mówiąc szkolenie ADOS-2, w tym również szkolenie online ADOS-2. Jeśli więc potrzebne jest ci szkolenie diagnozy autyzmu, skontaktuj się ze mną.