„Jeśli damy mu obrazki, to po co będzie próbował mówić?”. „Może jeszcze poczekajmy, przecież kiedyś zacznie mówić”. „AAC jest chyba dla dzieci, które w ogóle nie mówią?”. Z podobnymi obawami spotykam się bardzo często. Tymczasem komunikacja alternatywna i wspomagająca nie odbiera dziecku szansy na rozwój mowy. Daje mu coś, czego potrzebuje już teraz: możliwość powiedzenia „chcę”, „nie chcę”, „pomóż mi”, „boję się” czy „potrzebuję przerwy”.

W swojej pracy spotykam dzieci, które bardzo dobrze wiedzą, czego potrzebują, ale nie mają jeszcze skutecznego sposobu, aby przekazać to drugiemu człowiekowi. Właśnie w takich sytuacjach ogromne znaczenie może mieć AAC.

Czym jest AAC?

AAC to skrót od angielskiego Augmentative and Alternative Communication, czyli komunikacji wspomagającej i alternatywnej. Obejmuje różne sposoby komunikowania się, które mogą uzupełniać mowę lub być wykorzystywane wtedy, kiedy mowa nie pozwala danej osobie skutecznie przekazać tego, co chce powiedzieć.

AAC może wykorzystywać między innymi:

  • gesty i znaki,
  • zdjęcia i symbole,
  • tablice komunikacyjne,
  • książki komunikacyjne,
  • aplikacje na tabletach,
  • urządzenia generujące mowę.

Nie istnieje więc jedna „metoda AAC”. To cały zestaw rozwiązań, które powinny być dobierane do możliwości, potrzeb i sposobu funkcjonowania konkretnej osoby.

AAC nie tylko dla dzieci, które nie mówią

To jeden z najważniejszych mitów, które warto obalić. Z AAC mogą korzystać dzieci niemówiące, ale również takie, które wypowiadają słowa czy nawet zdania, lecz w określonych sytuacjach mają trudność ze skutecznym komunikowaniem swoich potrzeb.

Wyobraźmy sobie dziecko w spektrum autyzmu, które w domu swobodnie rozmawia z rodzicami, ale w dużym stresie przestaje być w stanie powiedzieć, że potrzebuje przerwy. Możliwość wskazania odpowiedniego symbolu lub użycia urządzenia komunikacyjnego może być wtedy ogromnym wsparciem.

Warto więc zadać nie tylko pytanie: „Czy dziecko mówi?”, ale przede wszystkim: „Czy dziecko może skutecznie zakomunikować to, co chce przekazać, wtedy, kiedy tego potrzebuje?”.

Czy AAC może zahamować rozwój mowy?

To obawa, którą rozumiem. Rodzic może pomyśleć: skoro dziecko nauczy się wskazywać symbole, przestanie mieć motywację do mówienia. Dostępne badania nad AAC nie potwierdzają jednak przekonania, że wprowadzenie komunikacji wspomagającej hamuje rozwój mowy. Przeciwnie, u części dzieci obserwuje się również rozwój komunikacji werbalnej.

Dlaczego? Dziecko zaczyna doświadczać najważniejszej zasady komunikacji: „Kiedy coś przekazuję drugiemu człowiekowi, moje słowa, gesty lub symbole mają znaczenie”. Zaczyna rozumieć, że może wpływać na otoczenie i zostać zrozumiane.

AAC nie powinno więc być traktowane jako rezygnacja z rozwoju mowy. Jeśli mowa się rozwija, może funkcjonować obok niej i ją wspierać.

Komunikacja to nie tylko proszenie o jedzenie

Czasami AAC zostaje sprowadzone do kilku obrazków oznaczających „pić”, „jeść”, „toaleta” czy ulubione zabawki. Tymczasem człowiek komunikuje się nie tylko po to, żeby czegoś zażądać.

Chcemy również:

  • odmówić,
  • zadać pytanie,
  • opowiedzieć o czymś,
  • zażartować,
  • powiedzieć, że coś nam się nie podoba,
  • wyrazić strach,
  • poprosić o pomoc,
  • powiedzieć „stop”.

Dlatego dobrze dobrany system AAC powinien umożliwiać dziecku coś znacznie ważniejszego, niż dokonywanie wyborów. Powinien dawać mu możliwość uczestniczenia w komunikacji z innymi ludźmi.

„Trudne zachowanie” może być komunikatem

Wyobraźmy sobie dziecko, które nie potrafi powiedzieć: „Jest tu za głośno. Chcę wyjść”. Zaczyna krzyczeć, płakać albo ucieka. Dorosły widzi zachowanie, a dziecko być może próbuje przekazać potrzebę.

Oczywiście przyczyn zachowań trudnych może być wiele i nie można każdego z nich tłumaczyć wyłącznie brakiem komunikacji. Ale możliwość skutecznego powiedzenia „nie chcę”, „koniec”, „pomóż” czy „przerwa” może w wielu sytuacjach znacząco zmniejszyć frustrację. Dziecko nie musi już liczyć na to, że dorosły odgadnie, o co mu chodzi.

AAC a spektrum autyzmu

U dzieci w spektrum autyzmu rozwój mowy i komunikacji może przebiegać bardzo różnie. Jedno dziecko nie używa mowy, inne mówi pojedynczymi słowami, kolejne posiada bogate słownictwo, ale ma trudność z wykorzystywaniem języka w komunikacji społecznej.

Dlatego decyzja o wprowadzeniu AAC nie powinna opierać się wyłącznie na liczbie wypowiadanych słów. Warto przyjrzeć się całemu profilowi komunikacyjnemu dziecka.

  • Czy potrafi zakomunikować swoje potrzeby?
  • Czy może odmówić?
  • Czy umie poprosić o pomoc?
  • Czy potrafi przekazać, że coś je boli?
  • Czy w sytuacji silnych emocji nadal ma dostęp do skutecznego sposobu komunikowania się?

To właśnie odpowiedzi na takie pytania są najważniejsze.

Kiedy wprowadzić AAC?

Nie warto traktować AAC jako „ostatniej deski ratunku”, po którą sięgamy dopiero wtedy, kiedy wszystkie inne sposoby zawiodą. Jeżeli dziecko ma istotne trudności z komunikowaniem swoich potrzeb, warto skonsultować się ze specjalistą mającym doświadczenie w AAC.

Dobór systemu powinien być indywidualny. Trzeba uwzględnić między innymi możliwości językowe, poznawcze, ruchowe i sensoryczne dziecka oraz środowiska, w których na co dzień funkcjonuje. Co równie ważne, samo wręczenie dziecku tablicy czy aplikacji nie wystarczy. Systemu komunikacji trzeba używać w codziennym życiu, a osoby z otoczenia dziecka powinny wiedzieć, jak go wspierać.

Jutrzenka o autyzmie: każde dziecko powinno mieć możliwość powiedzenia „nie”

Kiedy rozmawiamy o AAC, bardzo łatwo skupić się na technice. Obrazkach, tabletach, symbolach i aplikacjach. Dla mnie najważniejsze jest jednak prawo do komunikowania się. Dziecko powinno mieć możliwość powiedzenia, czego chce. Ale również czego nie chce. Powinno móc poprosić o pomoc, zaprotestować, wyrazić emocję, opowiedzieć o czymś ciekawym albo po prostu zwrócić na siebie uwagę.

Nie musimy czekać na mowę, żeby dać mu taką możliwość. AAC może stać się mostem między tym, co dziecko chce przekazać, a tym, co potrafi dzisiaj wyrazić.

A jeśli wraz z rozwojem pojawi się coraz więcej słów? Świetnie. Wtedy dziecko będzie miało po prostu więcej niż jeden sposób, żeby przekazać światu, co ma do powiedzenia.

Małgorzata Jutrzenka

Jestem psychologiem, specjalistą spektrum autyzmu i ADHD, a także niezależnym certyfikowanym międzynarodowym trenerem ADOS-2. Od ponad 20 lat pracuję z dziećmi w spektrum autyzmu. Prowadzę Terapeutyczne Przedszkole MC PROGRAM, a także konsultacje psychologiczne dla dzieci i dorosłych. Organizuję kurs diagnozy autyzmu, a dokładniej mówiąc szkolenie ADOS-2, w tym również szkolenie online ADOS-2. Jeśli więc potrzebne jest ci szkolenie diagnozy autyzmu, skontaktuj się ze mną.