Czy Twoje dziecko potrafi zrozumieć, że druga osoba może widzieć, wiedzieć lub myśleć coś zupełnie innego niż ono? To umiejętność, która wydaje się oczywista dla dorosłych, ale rozwija się stopniowo i odgrywa ogromną rolę w budowaniu relacji społecznych. Nazywamy ją teorią umysłu. Dobra wiadomość jest taka, że można wspierać jej rozwój poprzez proste, codzienne zabawy.
Jestem psychologiem, specjalistką spektrum autyzmu oraz niezależnym certyfikowanym międzynarodowym trenerem ADOS-2, dlatego w swojej pracy często pokazuję rodzicom i terapeutom, że rozwijanie kompetencji społecznych nie wymaga skomplikowanych pomocy dydaktycznych. Czasem wystarczy kilka minut wspólnej zabawy i dobrze zadane pytania.
Czym jest teoria umysłu?
Teoria umysłu to zdolność rozumienia, że inni ludzie mają własne myśli, emocje, przekonania i wiedzę, które mogą różnić się od naszych. Brzmi abstrakcyjnie, ale w codziennym życiu korzystamy z tej umiejętności nieustannie.
Dzięki niej potrafimy zrozumieć, że:
- ktoś może czegoś nie wiedzieć,
- ktoś może widzieć inną część sytuacji,
- druga osoba może mieć odmienne zdanie,
- zachowanie innych wynika z ich własnych doświadczeń i emocji.
To fundament empatii, współpracy i skutecznej komunikacji.
Kiedy rozwija się teoria umysłu?
Pierwsze elementy tej umiejętności pojawiają się już około trzeciego roku życia. Dziecko zaczyna wtedy zauważać, że inni ludzie nie zawsze wiedzą i widzą to samo co ono. Oczywiście rozwój teorii umysłu jest procesem. Niektóre dzieci opanowują tę umiejętność szybciej, inne potrzebują więcej czasu i wsparcia.
U dzieci w spektrum autyzmu rozwój teorii umysłu może przebiegać inaczej, dlatego tak ważne jest świadome ćwiczenie tej kompetencji podczas codziennych aktywności.
Ta zabawa uczy patrzenia z perspektywy drugiej osoby
Jednym z ćwiczeń, które bardzo często wykorzystuję podczas pracy z dziećmi, jest zabawa z dwoma obrazkami.
To aktywność, która nie wymaga specjalnych pomocy, a jednocześnie pozwala rozwijać bardzo ważne umiejętności społeczne. Jak ją przygotować?
Usiądźcie naprzeciwko siebie. Przygotuj dwa różne obrazki i ułóż je w taki sposób, aby każde z Was widziało tylko swój. Następnie zadaj dziecku dwa pytania:
- Co widzisz na swoim obrazku?
- Jak myślisz, co ja widzę na swoim?
Co ciekawe, najbardziej wartościowa odpowiedź nie polega na odgadnięciu zawartości drugiego obrazka. Dziecko powinno zauważyć, że nie może wiedzieć, co widzi druga osoba, ponieważ nie ma do tego dostępu. To właśnie jest początek rozumienia cudzej perspektywy.
Dlaczego takie zabawy są ważne?
Ćwiczenia rozwijające teorię umysłu wspierają wiele obszarów funkcjonowania dziecka. Pomagają rozwijać: kompetencje społeczne, komunikację, empatię, umiejętność współpracy, czy rozumienie emocji innych osób.
To umiejętności, które przydają się każdego dnia – zarówno w przedszkolu, szkole, jak i w relacjach rodzinnych.
Jak rozwijać teorię umysłu na co dzień?
Nie trzeba organizować specjalnych zajęć, wystarczy wykorzystywać codzienne sytuacje. Podczas wspólnego czytania książki możesz zapytać: Jak myślisz, co czuje ten bohater? Dlaczego tak się zachował? Co mogła pomyśleć druga osoba?
Podczas zabawy figurkami warto zachęcać dziecko do odgrywania różnych ról i zastanawiania się nad tym, co wiedzą poszczególni bohaterowie. Takie rozmowy uczą zauważania, że każdy człowiek patrzy na świat ze swojej własnej perspektywy.
A co z dziećmi w spektrum autyzmu?
Dzieci w spektrum autyzmu często potrzebują bardziej świadomego i systematycznego wspierania rozwoju teorii umysłu. Nie oznacza to, że nie potrafią rozumieć emocji czy intencji innych osób.
Bardzo często potrzebują jednak więcej konkretnych doświadczeń, ćwiczeń i jasnych przykładów. Dlatego tak dobrze sprawdzają się krótkie zabawy oparte na obserwacji, zadawaniu pytań i wspólnym analizowaniu różnych sytuacji.
Najważniejsze jest to, aby odbywało się to w atmosferze ciekawości, a nie sprawdzania czy oceniania.
Jutrzenka o autyzmie – umiejętność patrzenia oczami drugiego człowieka rozwija się krok po kroku
W swojej pracy często przypominam, że rozwój społeczny nie dzieje się wyłącznie podczas terapii. Najczęściej buduje się w codziennych rozmowach, wspólnej zabawie i uważności dorosłego. Każde pytanie o to, co myśli lub czuje druga osoba, jest małym krokiem w stronę lepszego rozumienia świata.
Warto pamiętać, że umiejętność spojrzenia z cudzej perspektywy nie rodzi się sama. Rozwija się wtedy, gdy dziecko ma obok siebie dorosłego, który z cierpliwością pokazuje mu, że każdy z nas może widzieć tę samą sytuację zupełnie inaczej. To jedna z najważniejszych kompetencji społecznych, jakie możemy wspólnie budować.
