Dziecko dotyka swoich miejsc intymnych w sklepie, przedszkolu albo podczas rodzinnego spotkania. Rodzic czuje zakłopotanie, nie wie, jak zareagować, a czasami obawia się również reakcji otoczenia. Czy należy natychmiast zabronić takiego zachowania? Czy może ono wynikać z potrzeb sensorycznych? I jak nauczyć dziecko w spektrum autyzmu rozróżniania tego, co prywatne, od tego, co publiczne? Najważniejsze są spokój, zrozumienie przyczyny zachowania oraz konsekwentne uczenie granic.

Rodzice w moim gabinecie z dużym zakłopotaniem opowiadają o sytuacjach związanych z dotykaniem przez dziecko własnych miejsc intymnych. Często nie wiedzą, czy takie zachowanie jest typowe dla rozwoju, czy wynika ze spektrum autyzmu i jak powinni na nie reagować.

Chciałabym przede wszystkim podkreślić, że poznawanie własnego ciała jest naturalnym elementem rozwoju dziecka. Dotykanie miejsc intymnych nie musi oznaczać zaburzenia, ani problemu wychowawczego. Ważne jest natomiast uczenie zasad prywatności i zwracanie uwagi na sytuacje, w których zachowanie może sygnalizować dodatkowe trudności.

Dlaczego dziecko w spektrum autyzmu dotyka miejsc intymnych?

Przyczyny mogą być różne i nie zawsze są bezpośrednio związane z autyzmem. U części dzieci dotykanie własnego ciała jest sposobem poznawania doznań. U innych może pełnić funkcję regulacyjną, szczególnie w sytuacjach napięcia, zmęczenia lub przeciążenia bodźcami. Dziecko może również nie rozumieć jeszcze społecznego rozróżnienia między zachowaniami prywatnymi i publicznymi.

Warto pamiętać, że niektóre dzieci w spektrum autyzmu potrzebują bardziej bezpośredniego i konkretnego wyjaśniania zasad społecznych. Reguły, których inne dzieci uczą się poprzez obserwację otoczenia, mogą wymagać świadomego przećwiczenia.

Nie oznacza to jednak, że każde takie zachowanie jest formą samoregulacji. Czasami przyczyną mogą być również podrażnienia skóry, świąd, infekcja lub inny dyskomfort fizyczny. Dlatego zawsze zachęcam rodziców do przyjrzenia się okolicznościom, w których zachowanie występuje.

Dlaczego krzyk i zawstydzanie nie pomagają?

Wyobraźmy sobie sytuację, w której dziecko zaczyna dotykać miejsc intymnych podczas wizyty u znajomych. Rodzic reaguje głośno: „Przestań natychmiast! Jak możesz tak robić przy ludziach?!”. Dziecko może poczuć lęk, dezorientację lub silne napięcie. Nadal jednak nie musi rozumieć, dlaczego jego zachowanie wywołało taką reakcję.

Krzyk, zawstydzanie, straszenie czy publiczne komentowanie nie uczą zasad prywatności. Mogą natomiast budować przekonanie, że własne ciało jest czymś złym lub wstydliwym. Naszym zadaniem jest nauczenie dziecka odpowiednich zasad, a nie wywołanie w nim poczucia winy.

Jak spokojnie wyjaśnić dziecku granice prywatności?

Najlepiej używać krótkich, konkretnych komunikatów dostosowanych do poziomu rozumienia dziecka.

Możemy powiedzieć:

  • „Widzę, że dotykasz swoich miejsc intymnych. To czynność prywatna”.
  • „Miejsca intymne dotykamy w prywatności, na przykład w swoim pokoju, kiedy jesteśmy sami”.
  • „Teraz jesteśmy w sklepie. Tutaj ręce trzymamy na zewnątrz ubrania”.

Warto unikać określeń „brzydkie”, „niegrzeczne” czy „wstydliwe”. Dziecko powinno wiedzieć, że jego ciało należy do niego, a jednocześnie istnieją zasady dotyczące miejsca i okoliczności określonych zachowań.

Jak uczyć dziecko różnicy między miejscem publicznym a prywatnym?

Dla części dzieci w spektrum autyzmu samo wyjaśnienie słowne może być niewystarczające. Pomocne bywają historyjki społeczne, obrazki i proste zasady przedstawione w sposób wizualny. Możemy wspólnie omówić, które pomieszczenia zapewniają prywatność, a które są przestrzenią wspólną.

Ważne jest również wyjaśnienie, że prywatność zależy nie tylko od miejsca, ale także od sytuacji. Na przykład łazienka w przedszkolu jest przestrzenią, w której korzystamy z toalety, ale nie zawsze zapewnia warunki do innych prywatnych czynności. Dobrze, jeśli zasady są spójne w domu, przedszkolu i innych miejscach, w których przebywa dziecko.

Czy warto proponować inne sposoby regulowania napięcia?

Jeżeli zauważamy, że dotykanie miejsc intymnych nasila się podczas stresu, przeciążenia lub znudzenia, warto przyjrzeć się potrzebom regulacyjnym dziecka. Pomocne mogą być między innymi aktywność ruchowa, przerwa w spokojnym miejscu, przedmioty sensoryczne czy inne strategie dobrane do indywidualnych potrzeb.

Nie chodzi jednak o automatyczne zastępowanie jednego zachowania drugim. Najpierw trzeba spróbować zrozumieć, jaką funkcję pełni zachowanie i czy dziecko rzeczywiście potrzebuje dodatkowego wsparcia w regulacji emocji lub pobudzenia.

Nauka prywatności to również nauka bezpieczeństwa

Rozmowa o dotykaniu własnego ciała jest dobrą okazją do rozwijania wiedzy o granicach cielesnych. Dziecko powinno stopniowo uczyć się, które części ciała są intymne, kto i w jakich okolicznościach może pomagać mu w czynnościach higienicznych oraz że ma prawo zgłaszać dyskomfort.

Warto uczyć je również, że nikt nie powinien zmuszać go do niechcianego dotyku, a jeśli jakaś sytuacja budzi niepokój, może zwrócić się do zaufanej osoby dorosłej. Takie zasady są ważne dla wszystkich dzieci, również tych z trudnościami komunikacyjnymi.

Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą?

Jeżeli zachowanie pojawia się bardzo często, prowadzi do urazów, wyraźnie utrudnia codzienne funkcjonowanie albo wystąpiło nagle i towarzyszy mu ból, świąd czy inne objawy fizyczne, warto skonsultować się z lekarzem.

Dodatkowej oceny wymagają również zachowania wyraźnie nieadekwatne do wieku i etapu rozwoju, przymusowe, związane z silnym cierpieniem lub budzące podejrzenie, że dziecko mogło doświadczyć niewłaściwego kontaktu ze strony innej osoby.

Jeżeli główną trudnością jest rozumienie granic społecznych, pomocny może być psycholog lub terapeuta pracujący z dziećmi w spektrum autyzmu.

Jutrzenka o autyzmie: prywatności trzeba nauczyć, nie można jej wymusić

Rodzice czasami oczekują, że wystarczy jedno stanowcze upomnienie, aby dziecko przestało zachowywać się w określony sposób. Tymczasem nauka zasad społecznych wymaga czasu, powtarzalności i dostosowania komunikatów do możliwości dziecka. Szczególnie ważne jest to w przypadku dzieci w spektrum autyzmu, które mogą potrzebować konkretnych przykładów i wielokrotnego ćwiczenia nowych umiejętności.

Nie zawstydzajmy dziecka za to, że poznaje własne ciało. Uczmy je natomiast, gdzie przebiegają granice prywatności i jak może dbać o swoje bezpieczeństwo. Spokojna reakcja dorosłego, jasne zasady oraz szacunek do ciała dziecka są znacznie lepszym punktem wyjścia niż krzyk czy kara. Naszym celem jest przecież wychowanie dziecka, które rozumie granice, potrafi chronić swoją prywatność i wie, że może rozmawiać z dorosłymi o swoim ciele bez lęku i wstydu.

Małgorzata Jutrzenka

Jestem psychologiem, specjalistą spektrum autyzmu i ADHD, a także niezależnym certyfikowanym międzynarodowym trenerem ADOS-2. Od ponad 20 lat pracuję z dziećmi w spektrum autyzmu. Prowadzę Terapeutyczne Przedszkole MC PROGRAM, a także konsultacje psychologiczne dla dzieci i dorosłych. Organizuję kurs diagnozy autyzmu, a dokładniej mówiąc szkolenie ADOS-2, w tym również szkolenie online ADOS-2. Jeśli więc potrzebne jest ci szkolenie diagnozy autyzmu, skontaktuj się ze mną.