Jako psycholog oraz specjalistka spektrum autyzmu, od lat towarzyszę rodzicom w jednym z najtrudniejszych momentów ich drogi: poszukiwaniu rzetelnej diagnozy dla dziecka. Dlatego wiem, że dobra diagnoza nie jest szybkim testem dostępnym w aptece, tu nie wystarczy jedna wizyta. To proces, który wymaga czasu, uważności i odpowiedzialności.
Dlaczego jedna wizyta to za mało?
Rozwój dziecka jest złożony. Zachowania zmieniają się w zależności od sytuacji, poziomu stresu, relacji z dorosłym czy nawet pory dnia. Dlatego diagnoza – zwłaszcza w kierunku spektrum autyzmu – nie może opierać się na jednym spotkaniu, ani na subiektywnym wrażeniu.
Pochopna diagnoza niesie za sobą realne konsekwencje. Może prowadzić do nieadekwatnego wsparcia, niepotrzebnych terapii albo przeciwnie – do zaniechania pomocy, której dziecko naprawdę potrzebuje. A przecież celem diagnozy nie jest etykieta, tylko zrozumienie dziecka.
Jak wygląda rzetelny proces diagnostyczny?
W swojej pracy opieram się na kilku kluczowych etapach, które powinny być standardem w odpowiedzialnej diagnozie.
1. Pierwszy element to szczegółowy wywiad z rodzicami.
Historia rozwoju dziecka, przebieg ciąży i porodu, pierwsze reakcje społeczne, rozwój mowy, zachowania w domu i w przedszkolu lub szkole – to fundament, bez którego nie można interpretować żadnych obserwacji.
2. Drugi element to obserwacja dziecka.
Zarówno w zabawie swobodnej, jak i w sytuacjach bardziej ustrukturalizowanych. Obserwujemy komunikację społeczną zarówno w zakresie werbalnym jak i niewerbalnym. Dziecko komunikuje się nie tylko słowami, ale też gestem, mimiką, sposobem reagowania na drugiego człowieka. Ważnym aspektem jest też analiza zabawy, jej adekwatność, funkcjonalność i kreatywność a także szczególnych bądź ograniczonych zainteresowań. Zwracamy uwagę wykorzystywane przez dziecko sposoby regulacji emocji, na wrażliwość sensoryczną a także przyglądamy się zachowaniu, w tym występowaniu nietypowych ruchów, rutyn czy powtarzalnych schematów.
3. Trzeci element to wykorzystanie standaryzowanych narzędzi diagnostycznych, takich jak ADOS-2.
ADOS-2 nie jest „testem”, który diagnozuje autyzm. To protokół obserwacji, który – oczywiście używany przez odpowiednio przeszkolonego specjalistę – pozwala w uporządkowany sposób ocenić zachowania dziecka w obszarach kluczowych dla spektrum autyzmu.
4. Czwarty element to spojrzenie z wielu perspektyw.
W prawidłowo przeprowadzonej diagnozie uczestniczy psycholog, logopeda, pedagog, a również lekarz. Analizujemy zachowanie osoby badanej, które obserwowaliśmy w gabinecie, ale także występujące w szkole czy w domu. Diagnoza dziecka nie powinna być samodzielną decyzją jednego specjalisty, musi uwzględniać wiele perspektyw i płaszczyzn.
Dlaczego kompetencje diagnosty mają znaczenie?
Kompetencje diagnosty dają szanse na rzetelną diagnozę. Bez doświadczenia czy odpowiednich narzędzi łatwo o przeszacowanie lub niedoszacowanie objawów. Wykorzystywanie w procesie wystandaryzowanych wywiadów, badań, protokołów obserwacji czy testów zmniejsza ryzyko błędu.
ADOS-2 to narzędzie wymagające wiedzy, doświadczenia i odpowiedniego przygotowania. Dlatego tak duży nacisk kładę na szkolenie ADOS-2, które – jako międzynarodowy, niezależny certyfikowany trener – prowadzę krok po kroku dla specjalistów. Dobrze przeprowadzone szkolenie ADOS-2 nie polega na „nauczeniu się punktacji”, lecz na rozumieniu sensu obserwacji i odpowiedzialności, jaka się z nią wiąże.
Podkreślę przy tym coś, o czym wiele osób zapomina – rzetelna diagnoza nie jest punktem końcowym. To początek ważnej drogi, która prowadzi do realnego wsparcia dziecka i jego rodziny.
Jutrzenka o autyzmie – z perspektywy praktyki
W swojej pracy widzę, jak ogromną ulgę przynosi rodzicom dobrze przeprowadzony proces diagnostyczny. I to nawet wówczas, gdy diagnoza jest trudna. Poznając diagnozę, możemy działać dla dobra dziecka. Domysły natomiast powodują jedynie lęk o przyszłość.
Jeśli szukasz rzetelnej diagnozy dla dziecka albo chcesz nauczyć się prowadzić ją w sposób odpowiedzialny i zgodny ze standardami – szkól się. Diagnoza to nie jest jedna decyzja – to proces, który warto poprowadzić mądrze i z uważnością.
Małgorzata Jutrzenka
